از سویى حماس مى بایستى بر مبارزات خود با رژیم صهیونیستى ادامه دهد تا از هویت اصلى خود (جهادمسلحانه) تهى نگردد و از سویى دیگر با مشکلات درونى عمده من جمله حضور جریان هاى مصالحه کار با اسرائیل در درون جنبش الفتح و سازمان آزادیبخش فلسطین و بایکوت و تحریم بین المللى مواجه گردید.شعار حماس تلفیق مبارزه و دیپلماسى بود که براى تحقق این امر به تشکیل دولت وحدت ملى با جنبش الفتح و دیگر اعضاى مستقل مبادرت ورزید.اسرائیل که امنیت ملى خود را با توجه به حضور جنبشى جهادى چون حماس از دست رفته مى دید سعى کرد تا از طریق رشد جریان کودتاگر به رهبرى محمد دحلان در حنبش فتح جلوى پیشروى حماس را سد کند که تا حدودى هم در این امر موفق بود .در واقع آینده سیاسى حماس کاملا به همراهى دیگر گروههاى مبارزاتى در فلسطین گره خورده و تا زمانى که مشکل داخلى و غلبه بر جریانهاى بر انداز در فلسطین حل نگردد حماس نخواهد توانست خود را براى رویارویى با دشمن اصلى و درجه یک خود یعنى اسرائیل آماده کند.

در این مقاله برآنیم تا ضمن بررسى چگونگى تولد حماس در جامعه فلسطین به موشکافى اندیشه سیاسى حاکم بر این جنبش بپردازیم و نهایتا بتوانیم از خلال اندیشه هاى غالب در این جنبش به چارچوبى قابل فهم از عملکرد و رفتار این جنبش در عرصه هاى سیاسى و نظامى دست یابیم.

پیشینه تاریخى مسئله فلسطین:

فلسطین سرزمینى اسلامى -عربى مى باشد که از غرب به دریاى مدیترانه و از شمال به جمهورى لبنان و از جانب شرق ،به رود اردن و از جنوب ، به شبه جزیره سینا (بخش شمال غربى مصر) محدود مى شود.در زمان حکومت عثمانى فلسطین به عنوان ولایتى تحت نظر ایالت شام یا سوریه فعلى قرار داشت و از این رو بدان سوریه جنوبى هم گفته مى شد.

وسعت تمام فلسطین 27024کیلومتر مربع است که 74 کیلومتر آن را دو دریاچه طبریه و حوله و نصف بحرالمیت (دریاى مرده)،که متعلق به فلسطین است،تشکیل مى دهند و بقیه آن یعنی،26320 کیلومتر مربع خشکى و تقریبا معادل تمام خاک بلژیک است(زعیتر،67 :1382 .)این سرزمین ،زادگاه بزرگترین مکاتب و معارف دینى است و از حیث استراتژیک نیز درکنار دروازه سرزمین هاى عربى و خاورمیانه واقع شده است.قداست و جغرافیاى این سرزمین ،تاریخ پرفراز و نشیبى را در آن به وجود آورده و نیز در ظاهر بیش از سایر نقاط استراتژیک جهان ،بحران خیز بوده است(پاشا پور،69:1381.)اولین بار ،اسلام به وسیله ابوبکر و عمر به این سرزمین وارد شد و پس از آن،در جنگ هاى صلیبى چهارم و پس از صلاح الدین ایوبى ،بخشى از فلسطین به دست مسیحیان افتاد و بعدها سلطان سلیم عثمانى ،در قرن شانزدهم،فلسطین و بیت المقدس را فتح کرد(زعیتر،108 :1382-90.)

یهودیان مستقر در مرزهاى حکومت عثمانى در وضعیت بسیار خوبى به سر مى بردند و توانسته بودند به پست هاى بالا و جایگاه اجتماعی ـ اقصادى خوبى در جهان اسلام دست پیداکنند، در رابطه با همین موضوع دکتر اسرائیل شاهاک مى نویسد:در کشورهاى مسلمان ،جماعات یهودى ،یک«عصر طلایی» مشهوربه خود دیدند...(شاهاک،149:1376) و همو در ادامه اعتراف مى کند : بپذیریم که موقعیت یهودیان ،به‌طور متوسط ،نزد مسلمانان بهتر بوده است تا در قلمرو مسیحیان(همان:152.)اما وضعیت یهودیان در سرزمینهاى غیر اسلامى به گونه اى دیگر رقم خورده بود.آنها با سپرى کردن دوران تاریک تفتیش عقاید در اروپا با زندگى در گتوها خط مشى انزوا گرایانه را در پیش گرفتند و همواره خود را به صورت اقلیتى در مقابل اکثریت مسیحى تلقى مى کردند.با آغاز انقلاب صنعتى و نهضت رنسانس و همچنین انقلاب کبیر 1789 فرانسه و برخوردارى یهودیان از حقوق مساوى با دیگر شهروندان بحران هویت در بین یهودیان اروپا آغاز گردید. از سویى برخى از آنها با گذشت از سنت یهودى خود را به خیل تجددگرایان رسانیدند،مشخص ترین کوشش براى ارائه تعریفى دوباره از یهودیت ،به‌گونه اى که با فرهنگ اروپایى سازگار باشد و در عین حال ،ارزش هاى یهودى را راحفظ کند،به«روشنگری»1 یا«بیدار گری» 2معروف شد.بنیانگذار آن فردى به نام مندلسن3 (1786-1729)بود.نهضت «اصلاح»4 که در دهه 40 میلادى در آلمان ظهور کرد ،تمام جنبه هایى را که مانع زندگى یک یهودى به عنوان یک شهروند در یک جامعه کاملا غیر مذهبى مى‌شد،حذف کرد؛یعنى رژیم غذایى خاص،آداب و سنن یهودی،تعطیلى روزهاى شنبه،تعلیم و تربیت در مدارس مذهبى خاص یهودیان و بخصوص هر نوع اشاره به حیات ملى یهود(عطایی،4 :1379) و از سویى دیگر برخى از آنها براى اجتناب از دچار شدن به بحران هویت و تهى گشتن از هویت یهودی،به قبض گرایى روى آوردند که زندگى انزواگرایانهآنها باعث تحقیر شدید آنها از سوى دیگر شهروندان و حتى همکیشان تجددگراى خود گردید.راه برونرفت از این حقارت و بحران هویت را مى توان در ادبیات اولیه شکل گیرى صهیونیسم جستجو کرد.

لئون پینسکر5 ،یهودى روسى ،در سال 1882 م کتابى با عنوان خودرهایى بخشى تالیف کرد و در آن،ضمن بررسى مشکلات یهود، همه هم کیشان خود را در سراسر گیتى براى مهاجرت به یک منطقه مشخص از جهان و تاسیس دولتى مستقل ،دعوت کرد.وى دعوت خود را بر این اصل قرار داده بود که «جهان،یهود را تحقیر مى کند؛زیرا یک ملت مستقل نیست و در همه جا بیگانه تلقى مى شود.» وى در کتاب خود بر ضرورت برگزارى یک کنفرانس ملى و ایجاد شرکتى براى عمران و سازندگى و دعوت عمومى براى کمک به تاسیس دولت یهود و تلاش در کسب تضمین بین المللى ،تاکید کرد(کریمیان،297:1384-296.)البته گفتنى است که پینسکر در بیان مطالب و پیشنهادات خویش ،تحت تاثیر آرا و نظریات موریتس هش6 در سال 1840م،کتابى با عنوان رم و اورشلیم تالیف کرده بود،قرار داشت.هس در کتاب خود گفته بود:«ما همواره در میان ملل مختلفى که با انها زندگى مى کنیم ،اجنبى و بیگانه محسوب مى شویم.»به همین جهت ،او دعوت به تشکیل کشورى مستقل براى ملت یهود کرده و معتقد بود همچنان که«رم» مرکز کلیساى مسیحى است،اورشلیم نیز باید مرکز یهودیت باشد(همان:298.)سرانجام تئودور هرتزل7(1904-1860) را باید پایه گذار جنبش صهیونیسم در شکل سازمانى آن دانست.وى یک یهودى مجارى الاصل بود که در سال 1896 کتاب«حکومت یهود»8 را منتشر ساخت و اندیشه ایجاد ملت مستقل یهود را در آن مطرح ساخت.(موسسه مطالعات فلسطینی،339:1377.)هرچند وى به ایجاد این کشور در فلسطین اعتقادى نداشت و آرژانتین را براى اسکان یهودیان برگزیده بود اما با فوت وى درنوامبر 1904م و روى کار آمدن دیوید بن گوریون9 و انتخاب فلسطین به عنوان پایه اصلى کشور یهود از طریق همکارى با ابرقدرت وقت ، بریتانیاى کبیر ودریافت وعده معروف لرد بالفور وزیر خارجه وقت انگلستان به لرد روچیلد( از متمکن ترین خانواده هاى یهودی) درطى نامه اى در سال 1917م به وى چنین گفته بود:

لرد روچیلد عزیزم!

راستى خوشوقت و مشعوفم که به نام دولت شاهنشاهى انگلستان با کمال صراحت وعده ذیل را به شما ابلاغ مى کنم. این وعده ،عطف به درخواست جمعیت یهودى صهیونیسم است که به این وزارتخانه رسیده و با آن موافقت شده است.

دولت شاهنشاهى انگلستان،نظر لطف مخصوصى به تشکیل وطن ملى یهود در فلسطین دارد و در آینده نزدیکى نهایت سعى و کوشش در راه رسیدن به این هدف و تسهیل وسایل آن مبذول خواهد شد.

این هم به طور وضوح معلوم باشد:نباید کارى شود که به حقوق اجتماعى و مذهبى مردم غیر یهودى فلسطین و حقوق و امتیازات سیاسى یهودى در سایر ممالک ضررى وارد آید.(زعیتر،122 :1382.) ناگفته نماند که درست یکسال قبل از اعلام این نامه قراردادى سرى تحت عنوان سایکس-پیکومیان انگلستان و فرانسه منعقد گردید که طى آن عراق،فلسطین و اردن به انگلستان و لبنان و سوریه هم به فرانسه واگذار مى گشت اما با آغاز انقلاب بلشویکى در روسیه در سال 1917 و افشاى این قرارداد خشم ملتهاى عرب منطقه برانگیخته شد. 10

پیش از شعله ور شدن آتش جنگ جهانى اول ،دو گرایش مختلف در اندیشه ى سیاسى اعراب تبلور یافت:گرایش نخست،طرفدار به پیش بردن امت عربی،بر اساس خاستگاه دینى و بینش اسلامى بود.گرایش دوم ،طرفدار به پیش بردن امت عرب بر اساس خاستگاه قومى و تفکر ملى گرایى عربى بود(خسروشاهی،27 :1375.)

فلسطین تا پایان جنگ جهانى اول در اختیار حکومت اسلامى قرار داشت و پس از فروپاشى این امپراتورى بنا به درخواست کشور انگلستان ،قیمومیت فلسطین در سال 1301(1922) به این کشور داده و قرارداد قیمومیت فلسطین بین جامعه ملل و انگلستان به امضا رسید. مطابق این قرارداد،جامعه ملل مفهوم وطن ملى یهود را همان‌گونه که در اعلامیه بالفور آمده بود،مورد تائید قرار داد.از این زمان تلاش هاى بسیار جدى ترى براى مهاجرت یهودیان به سرزمین فلسطین و اسکان آنها در زمین هاى خریدارى شده از اعراب یا به زور متصرف شده صورت پذیرفت(حاجى یوسفی،74:1382.)

پیدایش مقاومت اسلامى :

هیچ تردیدى نیست که مبارزات اسلامى سرزمین هاى اشغالى متاثر از جریان فکرى اسلامى است که از نظر تاریخى به جنبش اخوان المسلمین و حسن البنا ارتباط مى یابد(خسروشاهی، 53 :1370-31.) حسن البنا به لحاظ فکرى از شاگردان محمد عبده و خود از مریدان و محصلان مکتب سید جمال بود.بسیارى از آگاهان جریان اسلام گرایى بدون هیچ مناقشه اى اخوان المسلمین مصر را از سلسله فکرى سید جمال مى دانند که تا انقلاب اسلامى ایران ادامه یافته است(الغنوشی،19 :1371-17.)از سوى دیگر ،عکس العمل سید محمد رشید رضا از شاگردان شیخ محمد عبده و سید جمال ،در آغاز قرن بیستم نسبت به مهاجرت یهودیان به فلسطین و افشاى این توطئه که با طرح تاسیس دولت یهود از سوى هرتزل آغاز شد،بیانگر خاستگاه جریان اسلامى مبارزه در برابر صهیونیسم است(پاشاپور،70 :1381.)حرکت رشید رضا ،مقارن با زمانى بود که در آغاز قرن بیستم ،هرتزل از نزدیک موفق به دیدار سلطان عبدالحمید دوم شد و در آنجا پیشنهاد پرداخت پنج میلیون لیره ى طلا در برابر تسلیم سرزمین فلسطین را مطرح کرد که سلطان با سرسختى وى را از کاخ سلطنتى اخراج کرد.درضمن«حسان على حلاق »در کتاب«موضع دولت عثمانى در برابر صهیونیزم» اولین حرکت اسلامى داخل فلسطین را در سال 1897م از سوى مهمد طاهر حسینى ،مفتى بیت المقدس ،در پاسخ به کنگره بال ذکر کرده که با تشکیل یک هیئت محلى جهت رویارویى با اسکان یهودیان ،وارد مبارزه شد و تا فروپاشى عثمانى توانست از دستیابى صهیونیست ها به سرزمین هاى مزروعى فلسطینیانجلوگیریکند (خسروشاهی، 22:1375-21.) اسلام در کنار عربیت هویت ،اصلى ملت فلسطین را از زمان ورود و تثبیت اسلام در این سرزمین تشکیل مى داده.در خلال جنگ هاى صلیبى مسلمانان فلسطینى دوشادوش لشکریان اسلام از مرزهاى اسلامى دفاع کردند و در زمان خلافت عثمانى ، با وجود تمام کاستى ها در اواخر عمر این امپراتورى به حمایت از آن برخاستند .

ادامه دارد...

پى نوشتها در دفتر روزنامه موجود است

منبع: روزنامه رسالت